Amrita talks about a memory of her past love, long exiled, that comes back to pay a visit
एक घटना
तेरी यादें, बहुत देर हुई जलावतन हुईं
अभी ज़िंदा हैं या मुर्दा - कुछ पता नहीं
[जलावतन - exile]
सिर्फ एक बार एक घटना हुई
ख्यालों की रात बहुत गहरी थी,
और ऐसी चुप कि पत्ता खड़कते ही,
बरसों के कान खनकते
फिर तीन बार लगा -
ज्यूँ छाती का दरवाज़ा खड़कता
और दबे पाँव छत पर चढ़ता कोई
और नाख़ून से पिछली दीवार खुरचता
तीन बार उठ कर मैंने कुंडियां टटोलीं
अँधेरे को एक गर्भ पीड़ थी
वोह कभी कुछ कहता कभी चुप रहता
जैसे अपनी आवाज़ को दाँतों तले भींचता
और फिर एक जीती जागती आवाज़: "मैं काली कोहों से आईं हूँ
शिकारिओं की आँख से इस बदन को चुराती
पता है मुझे कि तेरा दिल आबाद है
पर है कहीं इस घुठ में ख़ाली जगह मेरे लिए?"
"ख़ाली जगह तो है ... पर तू?" घबरा कर मैंने कहा
"तू जलावतन .. कोई जगह नहीं
मैं ठीक कहती हूँ कोई जगह नहीं तेरे लिए
यह मेरे मस्तक मेरे मालिक का हुक्म है"
----------
और फिर ज्यूँ सारा अँधेरा ही कांप जाता है
वह पीछे को पलटी
और जाने से पहले करीब आई
और मेरे अस्तित्व को उसने एक बार छुआ
यूँ, जैसे कोई वतन की मिट्टी को छूता है
Exile
was exiled long ago
is it dead or alive?
I do not know
But the moonless night
was once so lost in memories
that even a rustling leaf
would have startled time
I thought I heard
a knock on my breast
a rush of tiptoes to the roof
and nails scratching on the wall
Thrice I awoke
to unlock the door
the dark moaned in labor
a voice whispered to speak
through clenched teeth
but she fell quiet again
Finally I heard the voice:
I've come from the deep
escaping the guards
I know someone
a rush of tiptoes to the roof
and nails scratching on the wall
Thrice I awoke
to unlock the door
the dark moaned in labor
a voice whispered to speak
through clenched teeth
but she fell quiet again
Finally I heard the voice:
I've come from the deep
escaping the guards
I know someone
lives in your heart
but is there an empty corner
but is there an empty corner
left for me?
No, my heart is not occupied
but you?
you have been exiled
there is no room
No, my heart is not occupied
but you?
you have been exiled
there is no room
none - for you
such is the edict
such is the edict
of my master, my mind
-----
On hearing this
a shiver ran through the dark
and the voice turned to go
but before she left
she touched me
-----
On hearing this
a shiver ran through the dark
and the voice turned to go
but before she left
she touched me
somewhere - deep inside
as one touches the native soil
ਇਕ ਘਟਨਾ
as one touches the native soil
Ik Ghatna (Punjabi)
ਇਕ ਘਟਨਾ
ਤੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ , ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋਈ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਈਆਂ
ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਕਿ ਮੋਈਂਆਂ - ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ
ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ
ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਸੀ, ਤੇ ਏਨੀ ਚੁੱਪ ਸੀ
ਕੀ ਪੱਤਾ ਖੜਕਿਆਂ ਵੀ, ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਤ੍ਰਭਕਦੇ
ਫੇਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਜਾਪਿਆ
ਛਾਤੀ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਦਾ
ਤੇ ਪੋਲੇ ਪੈਰ ਛੱਤ 'ਤੇ ਚੜਦਾ ਕੋਈ
ਤੇ ਨਹੂੰਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਛਲੀ ਕੰਧ ਖੁਰਚਦਾ
ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਕੁੰਡੀਆਂ ਟੋਹੀਆਂ
ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਗਰਬ ਪੀੜ ਸੀ
ਉਹ ਕਦੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦਾ
ਜਿਉਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਪੀਹਂਦਾ
ਤੇ ਫੇਰ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਇਕ ਸ਼ੈਅ
ਤੇ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਆਵਾਜ਼: "ਮੈਂ ਕਾਲੀਆਂ ਕੋਹਾਂ ਤੋਂ ਆਈ ਹਾਂ
ਪਾਹਰੂਆਂ ਦੀ ਅੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਬਦਨ ਨੂੰ ਚੁਰਾਂਦੀ, ਬੜੀ ਮਾਂਦੀ
ਪਤਾ ਹੈਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਆਬਾਦ ਹੈ
ਪਰ ਕਿਤੇ ਸੁਵੀ ਸੱਖਣੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ?"
"ਸੁਵੰ ਸੱਖਣ ਬੜੀ ਹੈਂ ਪਰ ਤੂੰ। .. " ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਮੈਂ ਆਖਿਆ
"ਤੂੰ ਜਲਾਵਤਨ... ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ
ਮੈਂ ਠੀਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਤੇਰੇ ਲਈ
ਇਹ ਮੇਰੇ ਮਸਤਕ ਮੇਰੇ ਆਕਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ"
--------
ਤੇ ਫੇਰ ਜੀਕਣ ਸਾਰਾ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਉਹ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ ਪਰਤੀ
ਪਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਉਰਾਂਹ ਹੋਈ
ਤੇ ਮੇਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਉਸ ਇਕ ਵਾਰ ਛੋਹਿਆ, ਹੋਲੀ ਜਹੀ
ਇੰਜ , ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੋਹਂਦਾ ਹੈ ....
ਫੇਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਜਾਪਿਆ
ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਕੁੰਡੀਆਂ ਟੋਹੀਆਂ
ਤੇ ਫੇਰ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਇਕ ਸ਼ੈਅ
"ਸੁਵੰ ਸੱਖਣ ਬੜੀ ਹੈਂ ਪਰ ਤੂੰ। .. " ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਮੈਂ ਆਖਿਆ
--------
ਤੇ ਫੇਰ ਜੀਕਣ ਸਾਰਾ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
Ika ghaṭanā
tērī'āṁ yādāṁ, bahuta dēra hō'ī jalāvatana hō'ī'āṁ
ji'undī'āṁ ki mō'īṁāṁ - kujha patā nahīṁ
sirapha ika vārī ika ghaṭanā vāparī
ḵẖi'ālāṁ dī rāta baṛī ḍūghī sī, tē ēnī cupa sī
kī patā khaṛaki'āṁ vī, var'hi'āṁ dē kana trabhakadē
phēra tina vārāṁ jāpi'ā
chātī dā būhā khaṛakadā
tē pōlē paira chata'tē caṛadā kō'ī
tē nahū'āṁ dē nāla pichalī kadha khuracadā
tina vārāṁ uṭha kē maiṁ kuḍī'āṁ ṭōhī'āṁ
hanērē nū jisa tar'hāṁ ika garaba pīṛa sī
uha kadē kujha kahidā, tē kadē cupa hudā
ji'uṁ āpaṇī āvāza nū dadāṁ dē vica pīhandā
tē phēra ji'undī jāgadī ika śai'a
tē ji'undī jāgadī āvāza: "Maiṁ kālī'āṁ kōhāṁ tōṁ ā'ī hāṁ
pāharū'āṁ dī akha tōṁ isa badana nū curāndī, baṛī māndī
patā haiṁ mainū ki tērā dila ābāda hai
para kitē suvī sakhaṇī kō'ī thāṁ mērē la'ī ?"
"Suva sakhaṇa baṛī haiṁ para tū. .. " Trabhaka kē maiṁ ākhi'ā
"tū jalāvatana... Nahīṁ kō'ī thāṁ nahīṁ
maiṁ ṭhīka kahidī hāṁ ki kō'ī thāṁ nahīṁ tērē la'ī
iha mērē masataka mērē ākā dā hukama hai"
--------
tē phēra jīkaṇa sārā hanērā hī kaba jāndā hai
uha pichānha nū paratī
para jāṇa tōṁ pahilāṁ uha urānha hō'ī
tē mērī hōnda nū usa ika vāra chōhi'ā, hōlī jahī
ija, jivēṁ kō'ī vatana dī miṭī nū chōhandā hai ....
ek ghatana
teree yaaden, bahut der huee jalaavatan hueen
abhee zinda hain ya murda - kuchh pata nahin
[jalaavatan - exile]
sirph ek baar ek ghatana huee
khyaalon kee raat bahut gaharee thee,
aur aisee chup ki patta khadakate hee,
barason ke kaan khanakate
phir teen baar laga -
jyoon chhaatee ka daravaaza khadakata
aur dabe paanv chhat par chadhata koee
aur naakhoon se pichhalee deevaar khurachata
teen baar uth kar mainne kundiyaan tatoleen
andhere ko ek garbh peed thee
voh kabhee kuchh kahata kabhee chup rahata
jaise apanee aavaaz ko daanton tale bheenchata
aur phir ek jeetee jaagatee aavaaz: "main kaalee kohon se aaeen hoon
shikaarion kee aankh se is badan ko churaatee
pata hai mujhe ki tera dil aabaad hai
par hai kaheen is ghuth mein khaalee jagah mere lie?"
"khaalee jagah to hai ... par too?" ghabara kar mainne kaha
"too jalaavatan .. koee jagah nahin
main theek kahatee hoon koee jagah nahin tere lie
yah mere mastak mere maalik ka hukm hai"
----------
aur phir jyoon saara andhera hee kaamp jaata hai
vah peechhe ko palatee
aur jaane se pahale kareeb aaee
aur mere astitv ko usane ek baar chhua
yoon, jaise koee vatan kee mittee ko chhoota hai
